Fotografias

Fotografias amesturadas

Stòria de su sadru PDF Stampa E-mail
Scritto da Simona Axana   
Martedì 04 Novembre 2008 16:59

De su tempus de is Arromanus a oi

Su sardu cumenti a lìngua chi ndi benit de su latinu cumèntzat a nasci in su 238 ananti de Cristu, candu sa Sardìnnia bessit provìncia de Arroma. Su latinu de is sordaus arromanus, at cumentzau a s’amesturai cun sa lìngua chi is sadrus chistionànt giai; no scieus meda de sa lìngua chi chistionastis in Sardìnnia a su tempus, is Arromanus perou no ant agatau su “paleusardu” sceti, difatis tòcat a no si ndi scaresci de chi medas pùnicus biviant in is costeras sardas, chi amarolla ant intrau fueddus pùnicus intru de is sadrus puru; calincunu fueddu pùnicu est abarrau in su sadru de oi puru, est a nai mitza, tzìpiri, chemu, tzichiria, tzingorra (in italianu, sorgente, rosmarino, una manciata, aneto, piccola anguilla).

Cumentzendi is sègulus cuatru e cincu agoa de Cristu in s’imperu Arromanu ddui ìntrant is Bàrbarus. Sa Sardìnnia puru no abàrrat a foras de custas intradas, e difatis intru de su 450 e su 530, lompint is Vàndalus, chi a su tempus iant cunchistau giai s’Àfrica arromana, chi perou no ant lassau arrastus. In su 534 sa Sardìnnia intrat in s’Imperu arromanu de Orienti.

Agoa s’Ìsula abàrrat a sola fincias a s’annu milli, candu cun s’annu milli Pisa e Gènova cumèntzant a intrai prus chi totu in Cabu de Susu e in su Giudicau de Casteddu, e ant lassau sa citadi de Tàtari a is Genovesus. Passendi su tempus eus sardisau is fueddus pisanus, chi oi no fait mancu a ddus arreconosci comenti a fueddus chi ndi benint de un’atra lìngua, is prus connotus funt bèciu, brigùngia.

Is cadelanus amostant un’interessu mannu po sa Sardìnnia e agoa de centu annus chi dda iant chunchistada, faint bessiri sa lìngua insoru oficiali, seus in su 1479. Su cadelanu est sa lìngua stràngia chi prus est intrada in su sadru, puru meda fueddus chi imperaus tenint arrèxini cadelana, est a nai ferreri, sabateri, mìgia, buciaca, cadira e aici nendi. Custa lìngua fiat aici fo(r)ti in sa sociedadi puru chi esistiat unu dìciu in Casteddu “no connoscit su cadelanu” chi ddu imperànt po nai de unu fulanu chi fiat innioranti meda.

In su 1718 sa Sardìnnia bessit pa(r)ti de su chi iat a essi stètiu s’Urrennu de Itàlia. Fintcias a cussu annu perunu dominadori at tentu s’idea de trocci sa lìngua sadra po imponni sa lìngua sua, ma sa polìtica savojarda teniat pròpiu cussa idea. Sigumenti su sadru fiat fo(r)ti meda cumenti a lìngua e cun is mesus de cussus tempus no fiat a fai una furriada linguìstica lestra, sa bia prus facili po italianisai sa Sardìnnia fiat a italianisai su sardu. Est prus facili meda passai de unu sadru italianisau a s’italianu chi no de unu sadru sintzillu a s’italianu. Po fai custu su primu passu fiat a bogai de sa conca de is sadrus is fueddus chi fiant a largu meda de s’italianu e a ddus açiungi cun fueddus italianus “cun sa –u a s’acabu” (sardu proceddinu), 'olliant imparai s’italianu a is sadrus passendi de unu sadru totu amesturau.

S’italianu at cumentzau a si spainai diaderus in su noixentu, cun sa scola, cun su servìtziu de sordau, cun is giornalis e cun sa telebisioni. Est de diora chi is italianismus funt intrendi in su sadru duncas, e no ddui funt logus e biddas a nca custu fenòmenu no siat acadèssiu. S’enna est bessia sa porta, su fradili est bessiu su cuginu e aici nendi.

In s’acabu de is annus Sessanta e in su cumentzu de is annus Setanta de su Millinoixentu in totu s’Europa nc’est stètia una furriada curturali in totu is logus a nca ddoi fiat una lìngua de minoria e in Sardìnnia puru su movimentu po sa lìngua sarda si fiat fatu fo(r)ti meda, in s’universidadi, in sa scola, in sa sociedadi a chistionai de lìngua sarda no fiat prus unu spantu. Is atòbius e stùdius fatus in binti annus, ant fatu nasci in su 1997 sa lei sarda nùmuru 26, chi est sa primu lei chi nàrat de manera crara chi su sadru est una lìngua chi fait a dda imperai in dònnia logu imparis a s’italianu. Agoa de duus annus est bessia sa lei 482 de su Stadu, chi arreconnoscit doxi minorias linguìsticas est a nai sa sadra, chi est sa prus minoria manna, sa furlana, sa tedesca, sa srovena, sa arbanesa, sa grecània, sa frantzesa, sa ladina, sa croata, sa franco-proventzali, sa cadelana e s’otzitana. Totu custas lìnguas de minorias fait a nci ddas intrai in sa scola (de is elementaris fincias a is mèdias). No po pagu oras a sa cida o cumenti a una lìngua stràngia, ma cumenti una lingua chi fait a dda imperai po imparai sa matemàtica, sa stòria, sa giografia e aici nendi; atra cosa de custa lei est chi arreconnoscit s’importàntza de sa lìngua de minoria in s’aministratzioni pùbrica e duncas permitit a dda imparai acanta de s’italianu, mancai s’italianu sceti donghit efetus de lei.

 

Ultimo aggiornamento ( Venerdì 25 Giugno 2010 15:28 )